✍ सेवाको रूप ब्रह्मलीन आचार्य श्री १०८ धर्मदासजी महाराज ।

सेवाको महिमा बारे श्री ५ नवतनपुरीधामका ब्रह्मलीन आचार्य श्री १०८ धर्मदासजी महाराजद्वारा हिन्दी भाषामा लेखिएको लेख धेरै गहिरो र मर्म स्पर्शी लाग्यो । मैँले पनि पढ्ने अवसर पाएँ । सबैलाई पढ्न र बुझ्न सरल होस् भनेर मैँले नेपाली भाषामा अनुवाद गरेर लेख्ने प्रयास गरेको छु । अनुवाद गर्ने क्रममा केही त्रुटीहरू भेटिन सक्छन् तर पनि भाव बुझिदिन यो सेवक सबैमा निवेदन गर्दछ । प्रणाम 

प्रिय सुन्दरसाथजी ! धार्मिक संसारमा, प्राचीन धर्मगुरुहरूले सेवाको भावनालाई अरूको जस्तै महत्त्व दिएका छन् । सेवाको भावनामा जुन मिठास, विवेक, नम्रता र आत्मीयता छ, त्यो अन्य गुणहरूमा विरलै पाइन्छ । ठूलाठूला योगीहरू पनि सेवाको विशेषता र उपयोगिता बुझ्नमा मूर्ख बनेका छन् । त्यसैले लेखिएको छ :- 

'सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः।' 

धर्ममा कुनै न कुनै अलौकिक तत्व त हुनैपर्छ, जसलाई योगीहरूको महान् ऋषिहरूले पनि बुझ्न सक्दैनन् ।  कुनै पनि माध्यमबाट प्राप्त नहुने तत्व पनि सेवाद्वारा प्राप्त हुन्छ । संसारका सबै निर्जीव, सजीव, अचल र चल वस्तुहरू सेवाका लागि ऋणी छन् । ब्रह्माण्डमा सर्वव्यापी रूपमा सेवा पाउनु हुनेछ । सेवाविना संसारको विकास र चेतनाको ज्योति अगाडि बढ्न सक्दैन, सापेक्ष सम्बन्ध भएकालाई के भन्न सकिन्छ र ? 

निर्जीव पदार्थको विस्तार र प्रकृतिको विस्तारको लागि सेवाको काम पहिले आदि पुरुषलाई सुम्पिएको थियो ।  आज पनि सेवाबाट मात्रै योग्य कार्य सम्पन्न भइरहेका छन् । 

विज्ञानमा करोडौं मानिसहरूले आफ्नो जीवनको बहुमूल्य समय लगानी गरेका छन् र धेरै आविष्कारहरू सिर्जना गरेका छन् जसले खुशीको लागि मार्ग प्रशस्त गरेको छ ।  रेल, टेलिग्राफ, जहाज, मेसिनरी र अन्य साधनहरू सबै सेवाबाट प्राप्त भएका छन् र आज पनि उपलब्ध गराइँदै छन् ।  यसरी हेर्दा सेवाको एउटै रूप संसारमा फैलिएको छ जसले सबैलाई खुसी बनाउँछ । 

निर्जीव वस्तुहरूको सेवाभन्दा चेतनाको सेवा महत्त्वपूर्ण छ । सेवाको भावनाले अस्पताल, आश्रम, अनाथालय, विद्यालय आदि विभिन्न सुविधा सम्पन्न हुन्छन् ।  संसारमा दुई प्रकारका चेतन प्राणीहरू छन्, एउटा काल्पनिक वा सपनामय र अर्को अभंग दिव्य चेतना ।दिव्य चेतनाको सेवा गर्ने गर्व काल्पनिक चेतनाभन्दा लाखौं गुणा ठूलो हुन्छ । यसरी सेवाको क्षेत्र गौरव लायक मानिएको छ । यसैले लेखिएको छ :-

'ना कछु सेवा समान, जो दिल सनकूल करे पेहेचान ।' 

यो श्रीजीको ब्रह्मसूत्र हो । यसलाई जति धेरै ध्यान दिइयो, सेवाबाट त्यति नै विशेष नतिजा प्राप्त हुन्छ ।  परमात्माको अखण्ड चेतनाको एक सेवा र काल्पनिक जगतको चेतनाको लाखौं सेवा बराबर हुँदैन । अखण्ड धामको चेतनाले तदनुसार यसको महत्व र महिमा बढाउँछ। 

भारतको एक साधारण मानिस भारतको प्रधानमन्त्री बने वा प्रधानमन्त्रीको पद पुगे भने उसको गौरव कति बढ्न जान्छ भन्ने कुरा प्रष्ट बुझ्न सकिन्छ । त्यसैगरी अखण्ड धामको दिव्यत्व प्राप्तिको संवर्द्धनमा लागेका मानवले सेवा शक्तिद्वारा उच्च चेतना प्राप्त गर्दा र तिनीहरूको चेतनाले पनि जागृतिको अनुभूति प्राप्त गरी अखण्ड चेतना बन्छ, तब तिनीहरूको पद वा हैसियत लाखौं गुणा बढी हुन्छ । संसारका जीवहरूको चेतनाभन्दा पवित्र र उच्च हुन्छ ।  यस प्रकारका पुरुष पहिले जस्तै देखिन्छन् तर आफ्नो कामले धेरै उच्च स्थान हासिल गरेका छन् । यस्ता पुरुषहरूको सेवा वास्तवमा ब्रह्मको सेवा बराबर हुन्छ ।

'सरभर एक ब्रह्मसृष्टिकी,

कै कोटिन करें खलक ।' 

श्रीजीको यो वाणीले यति सुन्दर प्रकाश दिन्छ कि हामीले अलिकति पनि सोचेको भए धर्म सेवाको क्षेत्रमा धेरै आनन्द महसुस हुने थियो । सेवाको महत्त्व थाहा पाएर सदाको लागि सेवक बन्ने थियौँ । 

शास्त्रमा लेखिएको छ कि जो व्यक्ति रणभूमिमा वीर गति प्राप्त गर्छ उसले तुरुन्तै सूर्यमण्डल प्रवेश गर्छ र त्यसको अर्थ सेवा पनि हुन्छ । धर्मयुद्धको रक्षाको लागि आफ्नो जीवन बलिदान गर्ने व्यक्तिले तुरुन्तै ठूलो पद प्राप्त गर्दछ । त्यसैगरी सेवामा जीवन व्यतित गर्ने, संसारका अत्याचार, अन्याय र अनैतिकताका विरुद्ध लड्नेहरूले अनन्त पद प्राप्त गरेमा अचम्मको कुरा के छ र ?  अखण्ड धामको चेतनाको सेवामा आफ्नो जीवन व्यतीत गर्ने वा हजारौं आत्म संवेदना जगाएर निजपदको अवतार बनेका जनताको सेवा गर्नेले पनि आफ्नो चेतनाको सेवा गरेकै फलस्वरूप अखण्ड पद पाउनुमा कुनै आश्चर्य छैन । यसैकारण श्रीजीले आज्ञा दिनुभएको छ, जागेर अखण्ड जागरणको सेवा गर्ने वा सुतेका जीवहरूलाई जगाएर अखण्ड पाठको योग्य बनाउने पुरुषहरूको सेवा बराबरको सेवा संसारमा अरू कुनै सेवा हुन सक्दैन तर यो सबै सेवा हृदयबाट गरिनु पर्दछ । तन, मन र धन हृदयबाट समर्पण भएन भने सेवाको महत्व घट्छ ।

संसारमा धेरै जसो मानिसहरू आधारभूत सपनामा मात्रै व्यस्त पाइन्छ जो संसारको विलासलाई सुख वा आफ्नो ठान्छन् । एक प्रकारले जराको पूजामा पनि लागेका छन् । मनोकामना पूरा गर्ने, कामना पूरा गर्ने, ब्रह्मभन्दा मायालाई प्रिय मान्नेहरू पनि देह रूपमा मूर्तिको पूजा गर्ने बनेका छन् र जराको पूजामा जीवन बिताइरहेका छन् । जो चेतन देवताका गुण र अभिव्यक्तिका भक्त बनेका छन् । उनीहरूको अपेक्षामा नै उनीहरूको ठूलो गर्व छ । भगवानका भक्तहरूको तुलनामा उनीहरूलाई विशेष गर्व छ । यिनीहरूको तुलनामा पूर्णब्रह्मका उपासक र पूर्ण भक्तिका साथ सेवामा लाग्नेलाई नै श्रेष्ठ उपासक मान्न सकिन्छ । ब्रह्मका उपासकको विचारमा ब्रह्मबाहेक अरूको पूजाको कुनै मूल्य छैन । त्यसैले शास्त्रमा पनि लेखिएको छ :-

'एकस्यात्मनोऽन्ये देवाः प्रत्यंगानि भवन्ति।' - निरुक्त 

सबैभन्दा महान, नियन्त्रक र शासक परमात्मा हुनुहुन्छ, जसको शक्तिको रूपमा अन्य सबै जीवहरू निहित छन् । बरु तिनीहरू तिनीहरूको व्यक्तिगत रूप हुन् । जसरी रुखको बीजमा रुखको आकार अन्तरनिहित हुन्छ तर प्रकट नभएको कारणले देखिँदैन । जब देखिने स्वरूपले हाँगा, पात वा पातको रूप लिन्छ, अगाडि देखिने हुन्छ त्यसैगरी संसारको उत्पत्तिको समयमा ती सबै देवताहरू भित्र लुकेर बस्छन् जसरी सपनाको भौतिक रूपमा विस्तार हुन्छ । वास्तवमा ती सबै शक्तिबिना कल्पना मात्र हुन् । तसर्थ विद्वानहरूले अमर ब्रह्मको सच्चिदानन्द दिव्य रूपको मात्र पूजा गर्छन् र उहाँको मात्र सेवा गर्छन् । जसलाई दृश्यभन्दा बाहिरको ज्ञान छैन, तिनीहरूले दृश्य भगवानको पूजामा मात्र आफूलाई सिद्ध मान्छन् तर जसले जागृत ज्ञान प्राप्त गरेका छन्, जसले सद्गुरुको कृपाले तारतम्य पूर्ण ज्ञानको ज्योति पाएका छन्, उनीहरूका लागि एउटै परमात्माको सेवा नै सर्वस्व हो या त उनीहरू परब्रह्म परमात्माको अंश बनेका ती भावुक सज्जनहरूको सेवा गर्छन् जो पूर्णब्रह्म परमात्माको अंग स्वरूप बनेका हुन्छन् । जुन दिन सद्गुरुले तिनीहरूलाई तिनीहरूको वास्तविक रूपको सामु उभ्याउनुभयो, तिनीहरूको शरीर, मन र धन सबै बलिदान भयो ।

'तन मन जीव निछावर कीन्हों,

श्री महामति चरणों लागी ।।' 

ब्रह्म सम्बन्धको दीक्षा लिने क्षणमै सद्गुरुको कृपाले उनको शरीर, मन र जीवन समर्पण भएको थियो । 

"वारी रे वारी हो मेरे प्यारे,

वारी  रे वारी ।

सुन्दर स्वरूप श्याम श्यामाजीको,

फेर फेर जाऊं बलिहारी ।।

टूक टूक कर डारौं या तन,

ऊपर कुंजविहारी ॥"

अब मर्नु पर्यो भने पनि या बलिदान दिनु पर्यो भने पनि उनीहरू झनै आनन्द महसुस हुन्छ । उनीहरू धर्मको सेवामा पूर्णतया बलिदान दिन तयार हुन्छन् । अब उनीहरूलाई अन्य देवताहरूको पूजा गर्न आवश्यकता पर्दैन र चिन्ता पनि हुँदैन ।

"तुलसी पाहनको पूजनो, ज्यों गडीयनको खेल ।

सांई से परिचय भयो, धरीं पिटारी मेल ।।" 

स-साना केटीहरूलाई लिनुहोस् । उनीहरू बालापनमा पुतली बनाएर बिहे गरेको खेल खेल्छन् तर बिहेपछि आफ्नो वास्तविक श्रीमानको बारेमा थाहा पाउँछन् र यो कार्य बन्द गर्छन् । बुझ्नुहोस् यो माया जीवको अवस्था हो । जबसम्म परमात्माको वास्तविक परिचय प्राप्त हुँदैन तबसम्म मूर्तिलाई भगवान मानेर पूजा गरिरहन्छन् । सद्गुरुले अज्ञानता हटाएर सही बाटो देखाउने बित्तिकै ब्रह्मआत्माहरूलाई पुतली खेलको आवश्यकता पर्दैन । उनीहरू पूर्णब्रह्म परमात्माको सच्चा सेवक बन्छन् । जब पर्दा हट्छ तब उनीहरू श्रीराजश्यामजीको सच्चा सेवक हुन्छन् ।

सेवाको भावना ठूलो शक्ति हो । यो नछेडेको मोती जस्तै खाली छ । यो तपाईले चाहनु भएको कुनै पनि रूपमा बनाउन सक्नुहुन्छ । संसारमा हरेक सफलताको लागि केही माध्यमहरू छन्, त्यहाँ केही सेवा छ । गर्भमा रहेको बच्चालाई लिनुहोस् । उसको रूपलाई बलियो र सुन्दर बनाउन माताले सेवा लिनुहुन्छ । अब खानपान, खानपिन र व्यवहार जस्ता सबै कुरा उसको लागि उपयुक्त नभए पनि बच्चाको लागि उपयुक्त बनाउने काम माताले गर्नुपर्छ किनभने सुन्दर बच्चाको चाहना हुन्छ । बच्चा अगाडि नभए पनि मनमा उसको सुन्दर कल्पना मात्रै रहन्छ । त्यसै गरी सेवाको भावनामा सेवकलाई पनि मालिकको भावना, संकेत र शब्दमा छाँटकाँट गराउनुपर्छ । सेवामा त्रुटि भए सेवाको नतिजामा पनि त्रुटि हुन्छ । 

सेवकको खानपान, आचरण, जीवन र आचरण सबै मालिकको वा मालिकको आदेश अनुसार हुनुपर्छ ।  श्रीमुखवाणीमा वर्णन गरे अनुसार, 

"निसदिन ग्रहिए प्रेमसों,

श्री युगल स्वरूपके चरन ।

निर्मल होना याहीसों,

और धाम वर्णन ।।" 

"भक्ति भरोसो भावना,

अविचल प्रभुके दास ।

निसदिन भीजें भावमें,

ते पहुंचे प्रभु पास ।।" 

सबै भावनाहरू सेवाको भावनामा प्रतिबिम्बित हुन्छन् ।  जसरी सबै भावनाहरू मिठासमा निहित हुन्छन्, त्यसै गरी सेवामा सबै भावनाहरू निहित हुन्छन् । 

वास्तवमा सेवाका दुई प्रकार मात्र छन् । आफ्नो इष्टको सेवा, सद्गुरुको सेवा र आफ्ना सुन्दरसाथको जागरणमा लाग्ने सेवा जसले सुन्दरसाथमा प्रकाशको किरण फैलाउने व्रत लिएका छन्, तिनीहरूको सेवा पनि वास्तविक सेवा हो । 

''सोई सुहागिन धाममें,

जो करसी इत रोसन ।

तौल मौल दिल माफक,

देसी सुख सबन ।।'' 

संसारमा निजधामको ज्योति फैलाउनेहरू ब्रह्मसृष्टिमा श्रेष्ठ हुन् । उसको कर्म, उसको हृदय र उसको प्रतिरूप सबै उसको कर्तव्य अनुरूप हुन्छ । सुन्दरसाथको सेवामा लागेकाहरू नै श्रीराजश्यामजीका सच्चा भक्त हुन् । किन भने, 

'श्यामाजीना अंग सुन्दरसाथ ।'

'साक्षात् तणी सेवा कीजे ।'

'प्रेमसों सेवा करौं सब अंगों साक्षात् ।' 

इत्यादि सूत्रहरूमा प्रत्यक्ष सेवाको लागि निर्देशनहरू छन् जुन श्री पूर्णब्रह्मको अंश स्वरूप सुन्दरसाथहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो सेवा हो ।

'रोसनी ले दौडसी दासानुदास ।' 

जो सच्चा सेवाभावी छन्, उनीहरू श्री प्राणनाथजीको ज्ञानको प्रकाश र ज्योति फैलाउन आफ्नो जीवन समर्पित गर्दछन्, यो उनीहरूको पहिचान हो । यस प्रकार श्री प्राणनाथ प्रभुले सेवाको प्रकृति र महिमा प्रदान गरेर सेवाको भावना देखाउनुभएको छ । जो साथमा हुर्किए, चतुर छन्, उनीहरूका लागि थोरै इशारा वा संकेतहरू पनि धेरै हुनेछन् । उनीहरूले छोटो समयमा धेरै कुरा बुझ्दछन् । 

"बहुत पुकार करौं किस खातर,

ये सब सुपन स्वरूप ।

बेहद बनिजका होगा साथी,

सो एक लवे होसी टूक टूक ॥" 

एउटै लेखमा सेवाको रूपलाई प्रस्तुत गर्न सम्भव नहोला तर पनि बाटो देखाउनको लागि एउटै संकेत पनि पर्याप्त हुन्छ होला । प्रणाम 

संकलक तथा अनुवादक: राजुप्रसाद भट्टराई, विराटनगर ।