राधाजीको अवतार ✍

(राधा अष्टमी विशेष लेख )

यो घटना गोलोक धामको हो । श्रीकृष्णजीका तीन पत्नीहरू थिए :- श्रीराधा, वीरजा र भूदेवी । यी तीनमध्ये श्रीकृष्णलाई सबैभन्दा प्रिय श्री राधा हुन् । एक दिन भगवान श्रीकृष्ण विरजा देवीसँग एक्लो बगैँचामा हिँडिरहेका थिए । श्री राधा आफ्ना साथीहरूसँग त्यहाँ पुगिन् । भगवान कृष्णले नियुक्त गरेका द्वारपाल श्रीदामाले त्यहाँ जान रोक लगाए । यो देखेर श्रीराधा क्रोधित भइन् । श्री राधाको कोलाहल सुनेर श्रीकृष्ण त्यहाँबाट अदृश्य भए । दुःखी भएर विरजाजी नदी बनेर गोलोकका चारैतिर बग्न थालिन् । जसरी यो पृथ्वीको सतहलाई सागरले घेरेको छ, त्यसै गरी विरजा नदीले गोलोकलाई घेरेर बग्न थाल्यो । उहाँ र श्रीकृष्णका सात छोराहरू नुन, इक्षु, सुरा, घृत, दधि, दूध र पानीको सात सागरको रूपमा पृथ्वीमा आएका थिए । यसै गरी श्री राधाले श्रीदामालाई श्राप दिनुभयो कि 'तिमीले असुर योनी प्राप्त गरेर गोलोकबाट बाहिर जानु परोस् ।' तब श्रीदामाले पनि श्रीराधालाई श्राप दिए कि 'श्रीकृष्णको सधैं तिमीलाई कृपा छ, त्यसैले तिमी धेरै घमण्डी भएकी छौ । तिमी पनि मानव रूपमा जानु परोस् । गोकुलमा महायोगी रायण नामका वैश्य हुने छन्, जो श्री हरिको अंश हुन् । तिम्रो छाँया उनि सँगै रहने छ ।  तसर्थ, पृथ्वीका मूर्ख मानिसहरूले तिमीलाई रायणकी पत्नी सम्झनेछन्, त्यसैले तिमी पृथ्वीको सतहमा परम भगवान श्रीकृष्णबाट केही समयको लागि अलग हुनु परोस्।'

यसरी एक अर्कालाई श्राप दिएर श्रीदामा र श्रीराधा दुवै आ-आफ्नो कर्मबाट दुःखी र चिन्तित भए । त्यसपछि श्रीकृष्ण स्वयं त्यहाँ देखा पर्नुभयो र श्रीदामालाई सान्त्वना दिँदै भन्नुभयो :- 'तिमी त्रिभुवनको सर्व श्रेष्ठ विजयी शंखचूड नामको राक्षस बन्नेछौ र अन्तमा श्री शंकरजीको त्रिशूलले मारिएर फेरि यहाँ फर्कने छौ ।' भगवान श्रीकृष्णले श्री राधालाई सम्झाउँदै भन्नुभयो, म वराह कल्पमा पृथ्वीमा जानेछु, व्रजमा पनि जानेछु र त्यहाँका पवित्र वनहरूमा तिमीहरूसँग रहनेछु । म त्यहाँ आउने हुँदा तिमीहरूलाई के को चिन्ता ? श्रीदामाको श्रापको सत्यताका लागि केही समय तिमी मबाट अलग हुनेछौ । 

ब्रह्मवैवर्तपुराण अनुसार भगवान श्रीकृष्णले गोप र गोपीहरूलाई बोलाएर भन्नुभयो :- 'गोपाहरू र गोपीहरू हो ! नन्दरायजीको उत्कृष्ट व्रजमा गोपको घरमा सबैको जन्म होस् । राधिका !  तिमी पनि वृषभानुको घरमा अवतार लिनेछौ । वृषभानुकी पत्नीको नाम कलावती हो । उनी सुबलकी छोरी हुन् र लक्ष्मीको अंशबाट प्रकट भएकी हुन् ।  प्राचीन कालमा दुर्वासाको श्रापको कारण व्रजमण्डलमा गोपको घरमा उनको जन्म भएको थियो ।  तिमी त्यही कलावतीकी छोरी बनेर जन्म लिनेछौ । नौ महिनासम्म कलावतीको पेटमा मायाले हावा भरेर गर्भ राख्नेछ । जब दशौं महिना आउँछ, तिमी भूमिमा देखा पर्नेछौ । आफ्नो दैवी रूप त्यागेर बच्चाको रूप धारण गर्नेछौ । तिमी गोकुलमा अयोनिजाको रूपमा देखा पर्नेछौ । म पनि आफूलाई त्यहाँ प्रकट गर्नेछु किनभने हामी दुवै गर्भमा बस्न सम्भव छैन । म त्यहाँ बच्चाको रूपमा आएर तिमीलाई ग्रहण गर्नेछु । तिमी मलाई प्राणभन्दा प्यारो लाग्नेछौ र म पनि तिमीलाई प्राणभन्दा प्यारो ठान्नेछु । हामी बीच केही फरक छैन । हामी सधैं एक रूप हौँ ।  पृथ्वीको भार हटाएपछि म तिमी र गोप-गोपीहरूसँगै गोलोकमा फर्कने छौँ । यो सुनेर श्री राधाले मायाले कराएर श्रीकृष्णलाई भन्न थालिन् :- मेरो प्रिय !  यदि तिमी मलाई पृथ्वीमा पठाएर भ्रमले ढाक्न चाहन्छौ भने मेरो मन तिम्रो अमृत समान चरणमा निरन्तर घुमी रहनेछ भनी सच्चा प्रतिज्ञा गर । जहाँ जहाँ म जन्मन्छु, त्यहाँ त्यहाँ तिमीले मलाई तिम्रो स्मरण एवं दास्यभाव प्रदान गर्नेछौ । जसरी शरीर छायाँसँग र आत्मा शरीरमा बस्दछ, त्यसै गरी हामी दुवैले आफ्नो जन्म र जीवन एक अर्कासँग बिताउने छौँ । तिम्रो मुरलीलाई म आफ्नो शरीर मान्छु र मेरो मन तिम्रो चरणबाट कहिल्यै छुट्दैन । त्यसैले बिछोडका यी शब्द मेरो कानमा पुगेपछि मेरा आँखाका पलकहरू चल्न छाडे र हामी दुबैको मन र आत्मा निरन्तर किन जलिरहेको छ ?

भगवान श्रीकृष्ण यो सुनेर भन्नुहुन्छ, हे राधे ! सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड आधार र आधामा विभाजित छ । यिनीहरूमा पनि आधारबाट अलग आधाको अस्तित्व सम्भव छैन ।  तिमी मेरो जग हौ किनकि म सधैं तिमीमा बस्छु । हामी बीच कुनै भिन्नता छैन, जहाँ आत्मा हुन्छ, त्यहाँ शरीर हुन्छ ।  म बिना तिमी निर्जीव छौ अनि तिमी बिना म अदृश्य छु । जसरी कुमालेले माटो बिना भाँडो बनाउन सक्दैन र सुन बिना सुनको गहना बनाउन सक्दैन त्यसै गरी तिमी बिना म संसार बनाउन सक्दिन । तिमीले आँसु झार्न बन्द गर र निडर भएर गोप-गोपीहरूको समुदायका साथ वृषभानुको घरमा जाऊ । म मथुरा पुरीमा वासुदेवको घर आउने छु तब कंसको डरको बहाना बनाएर गोकुलमा तिम्रो नजिक आउनेछु ।

श्री गर्गसंहिता अनुसार श्री राधाले श्रीकृष्णलाई भनिन्, भगवान ! जहाँ वृन्दावन छैन, यमुना नदी छैन र गोवर्धन पर्वत छैन, त्यहाँ मेरो मनले सुख पाउँदैन ।

श्री राधिकाजीका यी वचनहरूमा भगवान श्रीकृष्णले आफ्नो गोलोक धामबाट चौरासी कोस भूमि, गोवर्धन पर्वत र यमुना नदी पृथ्वीको सतहमा पठाउनु भयो ।

श्री राधाले सात पटक भगवान श्रीकृष्णको परिक्रमा गरिन् र सात पटक उहाँलाई प्रणाम गरिन् र गोप र गोपीहरूको समूह लिएर भूतलमा आईन् ।  श्री राधाका प्रिय मित्रहरू र श्रीकृष्णका प्रिय गोपहरूको ठूलो संख्यामा लीलाका लागि व्रजमा गोपहरूको घरमा जन्म भएको थियो । यो सबै श्री राधा र श्रीकृष्णको लीला हो, जुन व्रजमा परम दिव्य प्रेमको सार प्रवाह गर्न स्पष्ट रूपमा गरिएको थियो । यस कारण लीलामय श्रीकृष्ण र श्री राधाले वराह कल्पमा पृथ्वीमा अवतार लिनुभएको हो । प्रणाम

संकलक सेवक : राजुप्रसाद भट्टराई, विराटनगर